8 بازی زبانی برای وقت‌های خالی
پیش از کتاب‌خوانی، انتظار برای آمدن خانواده در گروه کوچک یا آماده شدن فعالیت؛ بازی‌ای که فقط با کلام شروع شود برای این «کمی دیگر»ها مفید است.
این مقاله 8 بازی زبانی 1 تا 5 دقیقه‌ای و 10 شوخی کوتاه معرفی می‌کند. وسیله لازم نیست. ابتدا یکی را با واژه‌های آشنای کودک شروع کنید.
نکات اصلی مقاله
- عمدتاً برای پیش‌دبستانی‌هاست. سن و زمان تقریبی‌اند؛ با علاقهٔ همان روز و آشنایی زبانی تنظیم کنید.
- پاسخ، تقلید، حرکت یا شنیدن؛ روش شرکت آزاد است.
- اگر چیزی به ذهن نمی‌رسد، بزرگسال همراه فکر کند. مسابقهٔ سرعت یا حذف کودکِ بی‌پاسخ نگذارید.
- هنگام غذا یا جابه‌جایی بازی نکنید؛ جای آرام انتخاب و نظارت و مراقبت فردی را مقدم کنید.
8 بازی زبانی بدون وسیله
1. زنجیرهٔ تقلید صدا
بزرگسال صدای کوتاهی می‌گوید و کودک بخش دلخواه را تقلید می‌کند. لازم نیست نوبت به همه برسد.
- جملهٔ شروع:«می‌خواهی صدای من را تقلید کنی؟»
- مثال:«پون‌پون»، «جیک‌جیک»، «قِل‌قِل». بزرگسال یک صدا بگوید و کمی صبر کند.
- یک ایده:اگر کودک «پوپوپو» گفت، این بار بزرگسال تقلید کند.
- پایان:«آخرش آرام بگوییم پون؛ تمام.»
بدون صدای بلند یا سرعت هم بازی می‌شود. اگر صدایی محبوب شد، دو سه بار تکرار کافی است.
2. جمع کردن واژه‌های هم‌آغاز
یک صدای آغاز انتخاب و واژه‌های شروع‌شونده با آن را جمع کنید. بدون نشان دادن حروف هم ممکن است.
- جملهٔ شروع:«چه چیزهایی با کَ شروع می‌شوند؟» (نمونهٔ ژاپنی با «か» است.)
- مثال:در ژاپنی: «کاسا، چتر»، «کامه، لاک‌پشت»، «کابوچا، کدوحلوایی». واژه را آهسته، مثل «کا-سا»، بگویید تا صدای اول شنیده شود.
- یک ایده:اگر سخت بود، راهنمایی آشنا بدهید: «روز بارانی از آن استفاده می‌کنیم؛ کا...؟»
- پایان:«سه واژه با کا پیدا کردیم؛ امروز تا همین‌جا.»
اگر صدای دیگری گفت، می‌توانید بازی را گسترش دهید: «این با کو شروع می‌شود؛ واژه‌های کو را هم پیدا کنیم؟»
3. واژه‌های هم‌گروه
گروه آشنا مثل میوه یا وسیلهٔ نقلیه انتخاب کنید و نام ببرید. تکرار پاسخ اشکالی ندارد.
- جملهٔ شروع:«مغازهٔ میوه باز کنیم؛ چه بچینیم؟»
- مثال:«سیب»، «موز»، «نارنگی». بپذیرید: «سیب آمد؛ دیگر چه داریم؟»
- یک ایده:اگر بیان سخت بود، دو گزینه بدهید: «موز و اتوبوس؛ کدام در میوه‌فروشی است؟»
- پایان:«چه چیزهای متنوعی چیدیم؛ مغازه بماند برای دفعهٔ بعد.»
تجربهٔ مشترک مثل «میان‌وعده‌ای که خوردیم» یا «چیزی که در پارک دیدیم» هم موضوع خوبی است.
4. زنجیرهٔ واژهٔ گروهی، شیریتوری
واژهٔ بعدی از آخرین صدای واژهٔ قبلی شروع می‌شود. ابتدا بزرگسال و کودکان با هم حدود سه واژه وصل کنند.
- جملهٔ شروع:«آخر ریسو، یعنی سنجاب، سو است. واژه‌ای با سو داریم؟» این نمونه بر صداهای ژاپنی تکیه دارد.
- مثال:«ریسو، سنجاب ← سوئیکا، هندوانه ← کامه، لاک‌پشت ← مداکا، ماهی»؛ زنجیره با پایان و آغاز واژه‌های ژاپنی ساخته می‌شود.
- یک ایده:راهنمایی بدهید «میوه‌ای با داخل قرمز که در ژاپنی با سو شروع می‌شود» یا خودتان واژهٔ بعد را بگویید.
- پایان:«یک واژهٔ دیگر وصل کنیم و تمام.»
در شیریتوری ژاپنی، پایان «ん» یک توقف است؛ بگویید «اینجا مکث کنیم و از واژهٔ دلخواه تازه شروع کنیم». ابتدا از واکهٔ کشیده و «ゃ・ゅ・ょ» کوچک دوری کنید تا قاعده روشن‌تر باشد. تکرار و راهنمایی مجاز باشد و بازی گروهی بماند.
5. صدای چیست؟
بزرگسال صدا را با واژه بیان می‌کند و کودک منشأ را تصور می‌کند. پاسخ را بیش از حد به یکی محدود نکنید.
- جملهٔ شروع:«شَرشر، صدای چیست؟»
- مثال:«باران!» «دوش!» بگویید «هر دو صدای آب‌اند».
- یک ایده:صدای آشنا مثل «هاپ‌هاپ»، «دینگ‌دینگ» یا «بوم‌بوم» انتخاب کنید؛ حرکت هم می‌توان افزود.
- پایان:با «آخرش سکوت؛ چه حسی دارد؟» مکث آرامی بسازید و تمام کنید.
اگر کودک پرسش‌گر می‌شود، داوطلب‌ها شروع کنند. بزرگسال ابتدا صدا را تقلید و بعد فکر کند تا گفت‌وگو ادامه یابد.
6. تقلید واژه‌های مخالف
با حرکت، واژه‌های متضاد را بازی کنید.
- جملهٔ شروع:«مخالف بزرگ چیست؟»
- مثال:«بزرگ و کوچک»، «بلند و کوتاه»، «باز و بسته». فاصلهٔ دست‌ها را زیاد و کم کنید.
- یک ایده:کودک با دشواری بیان می‌تواند فقط حرکت دست انجام دهد. بزرگسال هم هر دو را بگوید و نشان دهد.
- پایان:«آخرش دست‌ها باز، بسته؛ تمام.»
از مقایسهٔ ظاهر یا توانایی آدم‌ها بپرهیزید. اندازهٔ شیء یا حرکت قابل‌نمایش مشترک را انتخاب کنید.
7. دست زدن همراه واژه
واژهٔ آشنا را آرام بگویید و برای هر واحد صوتی آرام دست بزنید. اگر صدای بلند مناسب نیست، فقط دست حرکت کند.
- جملهٔ شروع:«با گفتن نِ-کو، یعنی گربه در ژاپنی، دست بزنیم.»
- مثال:در الگوی ژاپنی: «نِ-کو» 2 بار، «ری-ن-گو» 3 بار و «تا-کِ-نو-کو» 4 بار.
- یک ایده:ابتدا تقلید بزرگسال؛ مسابقهٔ شمارش نکنید و از ریتم واژه لذت ببرید.
- پایان:«آخرش ما-تا-نِ، یعنی تا بعد؛ دوباره بازی کنیم.»
ابتدا واژه‌های آسان‌بخش‌شوندهٔ ژاپنی مانند نکو و رینگو انتخاب کنید. حتی اگر تعداد دست زدن یکسان نیست، از تکرار لذت ببرید.
8. داستان با افزودن یک عبارت
به جملهٔ کوتاه بزرگسال، کودک یک عبارت اضافه می‌کند. از داستان کوتاهِ حدود سه رفت‌وبرگشت شروع کنید.
- جملهٔ شروع:«گربه به گردش رفت؛ کجا رفت؟»
- مثال:«پارک!» ← «در پارک چه پیدا کرد؟» ← «برگ بزرگ!» ← «با برگ چه کرد؟» ← «چترش کرد!»
- یک ایده:اگر مردد بود، انتخاب بدهید: «پارک یا دریا؟» بزرگسال بخش قبلی را کوتاه تکرار کند.
- پایان:با یک جمله خلاصه کنید: «با چتر برگی گردش کرد؛ تمام.»
مسیر غیرمنتظرهٔ داستان اشکالی ندارد. بگویید «این هم یک ادامه است» و لازم نیست همه حتماً یک عبارت بگویند.
۱۰ بازیِ واژه و آوای ژاپنی برای گفتن با صدای بلند
هر ۱۰ نمونهٔ زیر بازی با واژه‌ها و آواها در زبان ژاپنی است. شباهت صداها و معناهای توضیح‌داده‌شده مربوط به ژاپنی‌اند؛ ترجمه فقط برای توضیح است و به این معنا نیست که همان بازی در فارسی نیز کار می‌کند.
شوخی واژگانی با صدای یکسان یا شبیه بازی می‌کند. چیز آشنا انتخاب کنید و هر بار یکی دو مورد بگویید. خنده یا توضیح معنا را مطالبه نکنید؛ تکرار «صدای شبیه شنیدیم» هم لذت‌بخش است. نمونه‌های زیر بازی زبانی ژاپنی‌اند.
1. فوتون گا فوتّوندا (ふとんが ふっとんだ)؛ رختخواب پر کشید
«فوتون» یعنی رختخواب و «فوتّوندا» یعنی پر کشید؛ صداها شبیه‌اند. معنای پرواز را با حرکت دست نشان دهید.
2. نکو گا نکروندا (ねこが ねころんだ)؛ گربه دراز کشید
«نکو» و آغاز «نکروندا» صدای مشترک دارند. با دست گربهٔ جمع‌شده را نشان دهید.
3. ایروکا وا ایروکا؟ (いるかは いるか？)؛ دلفین اینجاست؟
«ایروکا» هم دلفین است و هم صدای عبارت «آیا هست؟». ادای نگاه کردن به دریا را اضافه کنید.
4. زو دازو (ぞうだぞう)؛ این یک فیل است!
«زو» یعنی فیل و پایان تأکیدی «دازو» صدای مشابه دارد. بازو را خرطوم کنید.
5. کائرو گا کائرو (かえるが かえる)؛ قورباغه برمی‌گردد
«کائرو» هم قورباغه است و هم فعل برگشتن. کوتاه بگویید «قورباغه به خانه برمی‌گردد».
6. کوتسو گا کوتّسویتا (くつが くっついた)؛ کفش‌ها چسبیدند
«کوتسو» و «کوتّسویتا» شبیه‌اند. دست‌ها را کفش فرض کنید و به هم بچسبانید.
7. پاندا نو پان دا (パンダの パンだ)؛ این نان پانداست
«پاندا» با «پان دا» یعنی «نان است» هم‌آواست. ادای گرفتن نان را اضافه کنید.
8. سای وا نان‌سای؟ (サイは なんさい？)؛ کرگدن چند ساله است؟
«سای» یعنی کرگدن و بخش پایانی «نان‌سای» یعنی چندساله، هم‌آواست. با کودکی که کرگدن را می‌شناسد سنش را حدس بزنید.
9. تای او تابه‌تای (タイを たべたい)؛ می‌خواهم ماهی تای بخورم
نام ماهی «تای» با پایان «تابه‌تای» یعنی می‌خواهم بخورم تکرار می‌شود. وقتی کودک نام ماهی را می‌شناسد توضیح دهید.
10. راکودا وا راکو دا (らくだは らくだ)؛ شتر راحت است
«راکودا» یعنی شتر و «راکو دا» یعنی راحت است، هم‌آوا هستند. معنای «سخت نیست، راحت است» را اضافه کنید؛ می‌توان داستان استراحت شتر ساخت.
شوخی ساخته‌شدهٔ کودک را هم با «این صداها شبیه‌اند» بپذیرید. نام، ظاهر یا شیوهٔ حرف زدن دوست را مسخره نکنید.
در کلاس زیر سه سال، از تقلید صدای کوتاه
در کلاس 0 تا 2 سال، به‌جای قواعد شیریتوری و شوخی، تبادل صدای کوتاه را بازی کنید.
- زیر یک سال:بزرگسال آرام به صدای کودک پاسخ دهد یا هنگام تماس چشمی «پون» و «پا» بگوید. منتظر پاسخ بماند و با توجه به صدا و چهره کوتاه تمام کند.
- 1 تا 2 سال:صداهای آشنا مثل هاپ‌هاپ یا بوق‌بوق همراه حرکت؛ تقلید بزرگسال از صدای کودک هم بازی است.
لازم نیست تلفظ را اصلاح یا تا صدا دادن اصرار کنید. دیدن، شنیدن و لبخند را هم بپذیرید و با ریتم کودک همراه شوید.
راه پایان خوشایند در 1 تا 5 دقیقه
پیش از شروع پایان را روشن کنید: «سه تا پیدا کنیم تمام» یا «آخرین بار». وقتی آماده‌سازی تمام شد، منتظر پاسخ همه نمانید؛ «بعداً ادامه می‌دهیم» و به فعالیت بعد بروید.
- حدود 1 دقیقه:دو سه تقلید صدا یا یک شوخی واژگانی.
- حدود 2 تا 3 دقیقه:واژه‌های هم‌گروه یا هم‌آغاز.
- حدود 3 تا 5 دقیقه:زنجیرهٔ واژه یا داستان کوتاه.
اگر صداها روی هم می‌افتند، گروه را کوچک یا واژه‌های گفته‌شده را تکرار کنید. به‌جای «همه را انجام بدهیم»، در نقطهٔ لذت کودک پایان دهید تا در انتظار کوتاه هم قابل‌استفاده باشد.